Je hebt het misschien zelf wel eens gezien: je wist je handen met kurkuma en opeens kleurt alles oranje-rood.
▶Inhoudsopgave
Of je maakt een gezichtsmasker met kurkuma en na het afspoelen met zeep wordt je huid even roodachtig. Somswel een beetje eng, alsof je huid reageert. Maar niets is minder waar.
Wat er dan gebeurt, is gewoon puur en simpel chemie. En eigenlijk best fascinerend.
Kurkuma is niet alleen een heerlijke specerij uit Azië. Het is ook een van de oudste natuurlijke pH-indicatoren ter wereld.
Dat betekent gewoon dat het van kleur verandert wanneer het in aanraking komt met zuren of basen. En dat is precies wat er gebeurt als je kurkuma mengt met zeep. Maar waarom precies? En hoe werkt dat in zijn werk? Laten we er eens lekker in duiken.
Wat zit er in kurkuma dat het van kleur laat veranderen?
De belangrijkste stof in kurkuma heet curcumine. Dat is de stof die kurkuma zijn mooie goudgele kleur geeft.
Curcumine behoort tot de groep van de polyphenolen, een koolwaterstofverbinding die in veel planten voorkomt.
Maar curcumine heeft een bijzondere eigenschap: het gedraagt zich als een natuurlijke indicator. Een pH-indicator is een stof die verandert van kleur afhankelijk van de zuurgraad van de omgeving. Bekende voorbeelden uit het scheikundelabo zijn fenolftaleïne en lakmoes.
- Bij een lage pH (zuur, pH 1 tot 7): blijft kurkuma geel tot geeloranje.
- Bij een hoge pH (basisch, boven pH 7,5): verandert de kleur naar oranje, roodbruin en bij zeer hoge pH zelfs naar diep rood.
Maar curcumine doet precies hetzelfde, alleen dan uit de natuur. De kleurverandering van curcumine werkt als volgt: De omslag gebeurt ongeveer tussen pH 7,4 en pH 8,6. Dat is een vrij smal bereik, maar precies in dat gebied bevinden zich veel alledaagse producten. En ja, zeep zit daar middenin.
Waarom is zeep basisch?
Zeep wordt gemaakt door een chemische reactie tussen vetten of oliën en een sterke base, meestal natrihydroxide (ook wel loog genoemd). Dit proces heet verzeping.
Het resultaat is een zout van vetzuren, wat we gewoon zeep noemen.
Door dit productieproces heeft de meeste zeep een pH tussen de 9 en 10. Dat is duidelijk basisch. Vloeibare handzepen en syndets (synthetische detergenten) zijn vaak iets minder basisch, rond de pH 5,5 tot 7, maar traditionele harde zeep en veel natuurlijke zepen zitten rond pH 9 tot 10.
En dat is precies de reden waarom je kurkuma als pH-indicator kunt gebruiken. De curcumine in kurkuma reageert op die basische omgeving en verschuift van geel naar roodbruin. Geen allergie, geen irritatie, gewoon scheikunde.
Een simpel experiment dat je thuis kunt doen
Dit is echt een van de leukste en makkelijkste proefjes die je thuis kunt doen.
- Neem een theelepel kurkuma poeng en meng het met een beetje warm water in een glas.
- Je krijgt een mooi geel mengsel. Dat is kurkuma in een neutrale omgeving (water heeft pH 7).
- Voeg nu een schepje bakpoeder (natriumbicarbonaat) toe en roer. De pH stijgt naar ongeveer 8,5 en je ziet het mengsel langzaam oranje worden.
- Voeg nog wat meer toe, of gebruik een druppel groene zeep, en het wordt roodbruin.
- Voeg daarna een scheutje azijn of citroensap toe. De pH daalt weer en het mengsel wordt weer geel.
Je hebt er bijna niets voor nodig: Je hebt net een volledige zuur-base-reactie gedaan met alleen keukenmiddelen. Dit proefje wordt trouwens ook vaak laten zien in wetenschappelijke musea, zoals bij NEMO Science Museum in Amsterdam. Het is een perfect voorbeeld van hoe je scheikunde begrijpelijk maakt zonder een laboratorium nodig te hebben.
Andere alledaagse producten die kurkuma rood maken
Zeep is niet het enige product waarmee dit gebeurt. Ook andere basische stoffen kunnen dezelfde reactie veroorzaken: Als je ooit een goudgele vlek op je theedoek hebt die ineens rood wordt als je er zeop aan wast, dan weet je nu precies waarom.
- Groene zeep (olijfoliezeep): klassieke natuurlijke zeep met een pH rond 10.
- Bakpoeder opgelost in water: pH ongeveer 8,3.
- Ontkalkingsmiddelen: vaak sterk basisch.
- Sommige shampoos en wasgelen: afhankelijk van de samenstelling.
Waarom is dit eigenlijk handig?
Dat kurkuma als pH-indicator werkt, is niet alleen leuk om te weten. Het heeft ook praktische toepassingen. In de traditionele geneeskunde in India en China werd kurkuma al eeuwenlang gebruikt, en de kleurverandering werk als een soort natuurlijke test.
In de moderne wetenschap wordt curcumine onderzocht als goedkope, natuurlijke alternatieve pH-indicator voor educatieve doeleinden en zelfs voor eenvoudige waterkwaliteitstests.
In landen waar dure laboratoriumuitrusting niet beschikbaar is, kan een kurkuma-oplossing een snelle indicatie geven van de zuurgraad van water. Ook in de voedingsindustrie wordt curcumine gebruikt als kleurstof (E100). Kennis van de pH-gevoeligheid is daar belangrijk, want het bepaalt in welke producten kurkuma een stabiele kleur houdt en waar het verandert.
Let op: kurkuma kleurt ook zonder chemie
Een kanttekening: kurkuma is berucht om zijn vermogen om alles geel te kleuren. Textiel, werkbladen, vingernagels, tanden. Dat heeft niets met pH te maken, maar met de sterke kleurende werking van curcumine.
Het hecht zich sterk aan materialen. Dus als je experimenteert met kurkuma, draag best een oude t-shirt en bescherm je werkblad.
Samengevat: de wetenschap in één zin
De kleur die door zeep ontstaat, is daarentegen meestal snel weer weg. Het is een tijdelijke chemische reactie, geen permanente verkleuring.
Kurkuma wordt rood bij zeep omdat de curcumine in kurkuma reageert op de basische pH van zeep (pH 9-10) en daardoor van moleculaire structuur verandert, wat resulteert in een roodbruine kleur in plaats van geel. Puur, simpel, prachtig. De volgende keer dat je kurkuma gebruikt in de keuken en je handen daarna wast met zeep, hoef je niet geschrokken te zijn. Je hebt gewoon een klein scheikundelabo op je aanrecht.