Stel je voor: je hebt een stuk rode kool in de koelkast, en binnen tien minuten heb je je eigen wetenschappelijke pH-indicator gemaakt. Geen dure setjes nodig, geen abonnement op een lab.
▶Inhoudsopgave
Gewoon kokend water, een mes en wat geduld. Klinkt te mooi om waar te zijn? Het is echt zo makkelijk.
En het mooiste van alles: je leert er ook echt iets over chemie bij, zonder dat het voelt als school.
Rode kool bevat een stof die anthocyanine heet. Die stof verandert van kleur afhankelijk van de zuurgraad van een vloeistof. In een zuur milieu wordt het rood tot roze, in een neutrale omgeving wordt het paars, en in een basisch (alkalisch) milieu wordt het groen of zelfs geel.
Precies zoals een echte pH-indicator dus. Alleen dan uit de supermarkt.
Wat heb je nodig om rode koolsap te maken?
Geen zorgen, je hoeft nergens heen. Dit heb je waarschijnlijk al in huis:
- Een rode kool (een klein kwart is meer dan genoeg)
- Kokend water
- Een scherp mes en snijplank
- Een zeef of koffiefilter
- Een grote kom of maatbeker van 500 ml
- Een paar kleine glazen of bekertjes om in te testen
En om echt te testen wat je indicator kan, is het handig om een paar huishoudelijke producten bij de hand te hebben. Denk aan: citroensap, azijn, soda (natriumbicarbonaat, dus zuiveringszout), een scheutje ammonia, en eventueel Spa Rood als neutrale referentie.
Stap voor stap: zelf pH-indicator maken van rode kool
Stap 1: Snij de kool fijn
Snij een kwart van de rode kool in heel dunne reepjes. Hoe kleiner hoe beter, want dan komt er meer anthocyanine vrij.
Stap 2: Giet er kokend water over
Je kunt ook even snijden en dan even laten weken in een kom water, maar sneller gaat het met kokend water. En wie heeft nou geen tijd?
Leg de fijngesneden kool in een maatbeker of kom van 500 ml en giet er kokend water over. Het water moet de kool net onder komen. Laat dit zo'n 10 minuten staan. Je ziet het water langsmaak donker paars of zelfs bijna zwart kleuren.
Stap 3: Filter het sap
Dat is precies wat je wilt. Giet het door een zeef of een koffiefilter om de koolresten eruit te halen.
Wat overblijft is een diep paarse vloeistof. Dat is je pH-indicator. Bewaar het in een schone fles of beker. Het houdt een paar dagen goed in de koelkast.
Test je rode koolsap: kleuren als een regenboog
Nu wordt het leuk. Verdeel je paarse sap over een paar kleine glazen.
Voeg er dan elk iets anders aan toe en kijk wat er gebeurt. Voeg citroensap toe aan het eerste glas. Je sap wordt rood of roze.
Citroensap heeft een pH van ongeveer 2, dus dat is sterk zuur.
Voeg azijn toe aan het tweede glas. Ook azijn is zuur (pH rond de 2-3), dus ook daar wordt het rood. Doe een scheutje soda (natriumbicarbonaat) in het derde glas. Soda is basisch, met een pH rond de 8,5.
Wat zegt de kleur precies?
Je sap wordt groen! En als je ammonia toevoegt aan het vierde glas, dan wordt het nog basischer (pH rond 11-12) en zie je een groene tot zelfs gele kleur.
Wat gebeurt er als je gewoon water toevoegt? Dan blijft het gewoon paars. Water is neutraal (pH 7), en in een neutraal milieu behoudt anthocyanine zijn paarse kleur.
- Rood/roze = zuur (pH 1-6)
- Paars = neutraal (pH 7)
- Groen = licht basisch (pH 8-10)
- Geel = sterk basisch (pH 11-14)
Je indicator is geen digitale meter, dus je krijgt geen exacte pH-waarde.
Maar je kunt wel een goed beeld krijgen: Handig toch? Zo kun je thuis al een redelijke inschatting maken van hoe zuur of basisch iets is.
Waarom werkt rode kool als pH-indicator?
Anthocyanines zijn natuurlijke kleurstoffen die je niet alleen in rode kool vindt, maar ook in blauwe bessen, rode druiven en roze hortensia's. De moleculen veranderen van structuur wanneer de zuurgraad verandert.
Die structuurverandering bepaalt welk licht ze absorberen en welk licht ze terugkaatsen. En dat bepaalt welke kleur je met je ogen ziet. Het is eigenlijk best fascinerend dat de natuur dit heeft uitgevonden.
Planten gebruiken anthocyanines om insecten aan te trekken of zich te beschermen tegen UV-licht.
En wij gebruiken het om gratis chemie te doen in de keuken.
Tips voor het beste resultaat
Wil je het echt goed doen? Let dan op deze dingen: Gebruijkt vers rode kool.
Hoe verser, hoe meer anthocyanines erin zitten. Oude kool werkt ook, maar de kleuren zijn minder intens.
Gebruik kokend water, niet zomaar warm water. De hitte helpt om de cellen van de kool open te breken en de kleurstof vrij te maken.
Test met heldere vloeistoffen als je kunt. Als je bijvoorbeeld cola test, zie je de kleurverandering minder goed omdat het zelf al donker is. Citroensap, azijn en helder zeepwater werken het beste.
En als je het echt leuk vindt: maak er een indicatorpapier van.
Doop een kladpapier of koffiefilter in het sap en laat het drogen. Snij het in reepjes en dompel ze in verschillende vloeistoffen. Zo heb je zelfgemaakt pH-papier, net als in het lab.
Veiligheid: let op met ammonia
Een klein waarschuwingje: ammonia is een sterke basis en kan irriteren. Werk in een goed geventileerde ruimte en niet te dicht bij je gezicht. Voor de rest zijn alle gebruikte materialen ongevaarlijk.
Citroensap, azijn en soda kun je gerust aanraken. En als je met kinderen werkt, houd dan gewoon een beetje de wacht bij de ammonia.
Van keukenproefje naar echte wetenschap
Dit proefje is een perfecte manier om te begrijpen wat pH precies is.
En het is nog leuker als je het combineert met andere experimenten. Kun je bijvoorbeeld uitzoeken welke dranken in huis het zuurst zijn? Of test je de pH van je aquariumwater? Of vergelijk je verschillende merken zeep?
De wetenschap zit letterlijk in je koelkast. Je hoeft geen professer te zijn om er iets moois mee te doen.
Rode kool, kokend water, tien minuten. Dat is alles wat je nodig hebt om zelf een pH-indicator te maken en de verborgen wereld van zuren en basen zichtbaar te maken.